23-уми август дар Эрон ҳамчун Рӯзи гиромидошти табиб маъруф аст; муносибате, ки фурсат фароҳам меорад, то аз чеҳраҳое ёд кунем, ки дар пешрафти илми тиб нақши мондагор доштаанд. Дар миёни ин номҳо Абӯалӣ Ҳусайн ибни Абдуллоҳ ибни Сино ҷойгоҳи вижа дорад; донишманде, ки осораш танҳо ба як соҳа маҳдуд намонд ва тиб, фалсафа, мантиқ ва бархе аз донишҳои замони худро дар бар гирифт.
Ибни Сино тақрибан соли 370 ҳиҷрии қамарӣ, баробар ба соли 980 мелодӣ, дар Афшана, дар наздикии Бухоро, ба дунё омад. Бухоро дар он замон яке аз марказҳои муҳими илмӣ ва фарҳангии Мовароуннаҳр буд ва ҳамин фазои илмӣ дар ташаккули андеша ва рушди зеҳнии ӯ нақш дошт. Ӯ аз оғози ҷавонӣ ба омӯзиши чандин риштаи дониш пардохт ва тибро низ ба таври ҷиддӣ фаро гирифт.
Аммо зиндагии Ибни Сино дар Бухоро боқӣ намонд. Таҳаввулоти сиёсӣ ӯро ба шаҳрҳои гуногун бурд ва масири зиндагияш аз Мовароуннаҳр ва Хуросон то Рай, Гургон, Ҳамадон ва Исфаҳон идома ёфт. Ҳар яке аз ин шаҳрҳо заминаи тозае барои фаъолияти илмӣ ва фикрии ӯ фароҳам оварданд ва дар ниҳоят Ибни Сино соли 1037 мелодӣ дар Ҳамадон даргузашт ва дар ҳамон ҷо ба хок супурда шуд.
Бухоро ва Балх; ду пайванди таърихӣ
Бухоро ва Балх ҳар ду дар достони зиндагии Ибни Сино ҷой доранд, аммо ин пайвандҳо яксон нестанд. Афшана, зодгоҳи ӯ, дар наздикии Бухоро қарор дошт ва ин шаҳр дар замони Ибни Сино яке аз марказҳои барҷастаи илмӣ ва фарҳангии Мовароуннаҳр буд.
Балх низ тавассути падараш Абдуллоҳ бо зиндагии Ибни Сино пайванд дорад. Падари ӯ аз Балх буд ва баъдан дар дастгоҳи Сомониён фаъолияти идорӣ дошт. Балх дар он замон яке аз шаҳрҳои муҳими Хуросон ва аз марказҳои деринаи илму фарҳанг ба шумор мерафт.
Имрӯз Бухоро дар Ӯзбекистон ва Балх дар Афғонистон қарор доранд, аммо дар замони Ибни Сино ин шаҳрҳо дар доираи як ҳавзаи густурдаи илмӣ ва фарҳангӣ қарор доштанд, ки Мовароуннаҳр ва Хуросонро ба дигар марказҳои ҷаҳони ислом пайванд медод.
Аз Хуросон то Ҳамадон
Ибни Сино пас аз тарки Бухоро дар шаҳрҳое чун Рай, Гургон, Ҳамадон ва Исфаҳон иқомат кард ва дар ҳамин масир фаъолияти илмии худро густариш дод. Ӯ дар баробари тиб, дар фалсафа, мантиқ, илмҳои табиӣ, риёзиёт(математика) ва нуҷум низ ба таҳқиқ ва таълиф пардохт.
Оромгоҳи ӯ дар Ҳамадон имрӯз яке аз маъруфтарин ёдгориҳои илмӣ ва фарҳангии Эрон аст; шаҳре, ки номи Ибни Сино бештар аз ҳама бо солҳои охири зиндагии ӯ пайванд дорад.
«Қонун»; асаре, ки ба тибби ҷаҳон таъсир гузошт
Шӯҳрати Ибни Сино дар соҳаи тиб бештар бо китоби «Ал-Қонун фи-т-тиб» ё «Қонун дар тиб» пайванд дорад; асаре густурда, ки донишҳои тиббии замони худро гирдоварӣ, тасниф ва низомманд кард ва дар садсолаҳои баъдӣ ба яке аз манбаъҳои муҳими омӯзиши тиб табдил ёфт.
«Қонун» баъдан ба забони лотинӣ тарҷума шуд ва аз ин роҳ дар марказҳои илмии Аврупо низ шинохта гардид ва муддати тӯлонӣ дар омӯзиши тиб дар Аврупо мавриди истифода қарор гирифт. Ба ин тартиб, донишҳои тиббии Ибни Сино аз марзҳои ҷаҳони ислом гузашт ва номи ӯро дар таърихи тибби ҷаҳон ҷовидона сохт.
Аммо Ибни Сино танҳо табиб набуд. «Китоб-уш-Шифо» аз муҳимтарин осори фалсафии ӯст ва андешаҳои ӯ дар тӯли садсолаҳо ба фалсафаи исломӣ ва дигар равияҳои фикрӣ таъсир гузоштанд. Бахши аъзами осори илмӣ ва фалсафии ӯ ба забони арабӣ, ки дар он давра забони муҳими дониш ба шумор мерафт, навишта шудааст ва чанде аз осораш низ ба забони форсӣ мебошад.
Ибни Сино; мероси муштарак, фаротар аз марзҳо
Имрӯз Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон ҳар кадом аз зовияи худ бо мероси Ибни Сино пайванд доранд.
Дар Эрон номи ӯ бо тиб, фалсафа ва бахусус шаҳри Ҳамадон гиреҳ хӯрдааст. Дар Афғонистон, Балх тавассути пешинаи хонаводаи падари Ибни Сино ва ҷойгоҳи таърихии худ дар Хуросон бо достони зиндагии ӯ иртибот дорад. Дар Тоҷикистон низ Ибни Сино бахше аз мероси илмӣ ва фарҳангии ҳавзаи форсӣ ва Мовароуннаҳр ба шумор меравад ва номи ӯ дар фазои илмӣ ва тиббии ин кишвар ҳамчунон зинда аст. Дар соли 2026 низ Тоҷикистон Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Синоро дар соҳаи тиб таъсис дод; иқдоме, ки аз ҷойгоҳи муосири Ибни Сино дар ҳувияти илмии ин кишвар шаҳодат медиҳад.
Ибни Сино; аз мероси се миллат то мероси башарият
Ибни Синоро метавон аз чеҳраҳои муштараки таърихи фарҳангии Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон донист; аммо ҷойгоҳи ниҳоии ӯ фаротар аз ин се кишвар аст.
Ӯ бахше аз таърихи муштараки форсизабонон, бахше аз мероси илмии ҷаҳони ислом ва дар ниҳоят, яке аз чеҳраҳои мондагори таърихи илми башарият аст.
Шояд бузургтарин дарсе, ки метавон аз зиндагии Ибни Сино гирифт, ин бошад, ки марзҳои сиёсии имрӯза наметавонанд мероси муштараки ҳазорсолаи фарҳанги форсиро дар худ маҳдуд кунанд. Ӯ ба ҳар касе тааллуқ дорад, ки ба ин забон меандешад ва менависад; аз Бухоро то Балх, аз Ҳамадон то Хуҷанд.
